FİLMİN YAPISAL OLARAK İNCELENMESİ

Sekanslar

Tiyatroda öykü, perdeler ve sahnelerle sinirlandirilmistir. Buna karsilik bir sinema filminde, izleyici, sahneler ve sekanslarla olay örgüsünün içine çekilmeye çalisilir.

Oyun 5 perdeden ve toplam 15 sahneden olusmaktadir. Shakespeare oyunlarinda bol sahne kullanmakla ünlü bir oyun yazaridir.

Perde 1, Sahne 1: Venedik, bir cadde
Perde 1, Sahne 2: Baska bir cadde
Perde 1, Sahne 3: Konsey toplantisi

Perde 2, Sahne 1: Kibris'ta bir liman, açik hava
Perde 2, Sahne 2: Bir sokak
Perde 2, Sahne 3: Satoda bir hol

Perde 3, Sahne 1: Satonun önünde
Perde 3, Sahne 2: Satoda bir oda
Perde 3, Sahne 3: Satonun bahçesi
Perde 3, Sahne 4: Satonun önünde

Perde 4, Sahne 1: Kibris. Satonun önü
Perde 4, Sahne 2: Satoda bir oda
Perde 4, Sahne 3: Satoda bir baska oda

Perde 5, Sahne 1: Kibris, bir sokak
Perde 5, Sahne 2: Satoda bir yatak odasi, Desdemona'nin yatak odasi

Desdemona ile Othello'nun iliskisi hep bir güvensizlik, karmasa ve kaos üzerine kuruludur. Othello Desdemona'nin kendisini gerçekten sevemeyeceginden sürekli olarak süphe etmektedir. Othello bu düsüncelerin esiridir, Desdemona da Othello'nun bu düsüncelerinin esiri. Iago filmin baslarinda su sözleri sarfeder; Onlari yutacak olan agi hazirlamaliyim. Buna uygun olarak Desdemona filmin basindan son sahneye kadar hep karmasik, ahsap, demir ve tas yigintilarinin arasindan gösterilir. Odasi bile garip çapraz gölgelerle düzenlenmistir. Bundan su sonucu çikarabiliriz, filmin basindan beri Desdemona ve Othello bir kafese tikilmis gibidir. Tipki Iago'nun, filmin basinda ceza olarak kafese tikildigi gibi..

Othello'nun ruhunun karardigi ve kafasinin karistigi her an bizi kubistlerin elinden çikmisa benzeyen resimsel kareler beklemektedir. Orson Welles, tüm karmasayi vermek için birbiri içine geçmis yatay-dikey ve çapraz çizgilerden ve gölgelerinden yararlanmistir. Bu kareler, bize, kalenin duvarlarinin çitlerle örülü oldugu hissini vermektedir

Desdemona'nin yatak odasi, yani Othello ile Desdemona'nin ask yuvasi, pencereden yansiyan tuhaf, geometrik formlarin yansimalariyla yine çarpitilmis durumdadir. Bu gölgeler ve aydinlatma teknigi, bizi, Othello ile Desdemona'nin iliskileri konusunda yorum yapmaya itmektedir. Welles, Desdemona'nin yatak odasi çekimi için de yine kullanilmamakta olan, 13. Yüzyila ait bir kilise kullanmistir.

IMAJ 4
Iago'nun Roderigo'yu öldürdügü anda duvardan akan sular, izleyiciye kan fikrini düsündürmekte, islenen cinayetin vahsetini, kan unsurunu kullanmadan güçlendirmeye çalismaktadir.

Desdemona Othello'ya israrla sorunun ne oldugunu sormaktadir. Othello ise hem Desdemona'dan hem de kendi düsüncelerinden kaçmaya çalismaktadir. Içinde bulundugu ruh hali binlerce farkli yönelise firsat veren ama bir türlü sonu gelmeyen bir labirent gibidir. Orson Welles bu duyguyu güçlendirmek için Toskana'da, 11. Yüzyil mimarisine sahip, 28 ince sütunla kapli olan bir kiliseyi kullanmistir.

Yazili eserde kostümlere iliskin bir betimlemeye rastlanmamaktadir. Tiyatroda ise kostümlerin nasil bir özellik tasidigini bilememekteyiz. Bununla birlikte, filmin finansmaninda yasanan zorluklardan dolayi, baska hiçbir disiplinde kolaylikla uygulanamayacak çözümlerle filmin kostüm problemleri tamamlanmis, bu zorunlu kurazliklar, filmin görsel basarisindan hiçbir sey eksiltmedigi gibi, Cannes Film Festivali'nin özel ödülünü almaya layik görülmüstür.

Orson Welles'in Othello filmi için hiçbir yapimci ile anlasamamasi, basta anlastigini düsündügü yapimci Montatori Scalera, yanlis anlasildigini aslinda kendisinin Verdi'nin operasi için yapimci olmayi kabul ettigini söylemesi üzerine Welles filmi tek basina finanse etmek zorunda kalir. Bunun için de filmin çekimleri sirasinda sik sik ara vererek, para kazanmak üzere baska filmlerde rol alir.

Kostümler konusunda ekonomi yapmak zorunlulugu daha ilk çekimlerde karsilarina çikar, Roderigo'nun Cassio'yu öldürme girisiminde bulunma (Perde 5, sahne 1, Kibris'ta bir sokak) sahnesi için oyuncular Roma'da toplanirlar. Ancak erkek oyuncularin kostümleri henüz gelmemistir. Orson Welles konuya söyle bir çözüm bulur. Roderigo'nun Cassio'ya saldirma sahnesi ve ardindan Iago'nun Roderigo'yu öldürme sahnesi bir hamamda çekilecektir. Böylece çiplak banyo yapan erkeklerin kostümleri sorun olmaktan çikacaktir.

Benzer sekilde, filmin en basinda bir cenaze töreni sahnesi kullanan Orson Welles,rahiplerin kostümleri konusunda sikintiya düstügü için bu sahneyi tamamen silüetleri kullanarak çeker.

Filmle ilgili ilginç bir nokta ise Othello'nun ruh haline göre degisen siyah ve beyaz pelerinleridir.
IMAJ

Filmin kahramani Othello'dur.. Anti-kahramani ise Iago. Oyunda masumiyetin sembolü Desdemona, yakisikli ve iyi görünüsün sembolü Cassio'dur. Tiyatro eserini izleyemedigimden bu noktada ancak oyunu ve sinema filmini karsilastirabilirim.

Oyunda karakterlerin analizine dair herhangi bir ipucu verilmemektedir bize. Tüm karakterleri sözlerinden, kendilerini anlatislarindan ve diyaloglarindan taniriz. Örnegin anti-kahraman Iago, kendi karakterini kendi agzindan hem oyunda, hem de filmde vermektedir.
"..Ona hizmet etmekle kendime hizmet etmis oluyorum: Tanri sahidim olsun, sevgi yahut vazife hatiri için degil; öyle göstererek kendi çikarima bakmak için! Yoksa hareketlerim, içimi ve niyetlerimi disari vursa, çok geçmeden alemin diline düsüp rezil olurdum. Ben oldugum gibi degilim."

Filme dönüp baktigimizda ise oyuncularin görünüslerinin de karakterlerine uygun oldugunu görürüz. Kahraman asker, korkusuz savasçi Othello, iri yari, basi dik ve kendinden emindir.

Iago da tam tersi, sinsi, içten pazarlikli bir tipleme olarak ufak tefek bir adamdir. Sürekli birilerinin arkasinda durur, birilerinin ya da bir seylerin gölgesine gizlenir. Amaçlarina uygun olarak, sürekli arkasinda durdugu kisinin kulaklarina bir seyler fisildar, onlarin korkularini ve arzularini kiskirtmaya çalisir.

Desdemona da sadakatin ve masumiyetinin göstergesi olarak Othello'nun pesinde dolasir. Othello disinda diyalog kurdugu tek kisi hizmetkari Emilia'dir.

Eserin, Ortaçag ruhundan tam anlamiyla kopamamanin huzursuzlugunu içinde hisseden bir dönem insaninin özelliklerini ortaya koydugunu söylemistik. Orson Welles, bu konuya dikkati çekmek için, oyunun birkaç yerinde sözü geçen, büyü, büyücülük, lanet gibi sözcüklerde, oyuncunun mimiklerine yakin plan girerek, çerçeveye, oyuncunun disinda yer yer kulede bulunan heykelleri de sokarak, irkilmeyi ve gerilimi vermeya çalismistir.. Edebiyat eserinden ya da tiyatro oyunun farkli olarak, daha güçlü olarak, sinema, oyuncularin surat ifadelerinden faydalanmaktadir.

Oyundaki müzik ve ses kullanimi ile filmdeki müzik ve ses kullanimi nasil degismis olabilir, sinemanin sesi kullanisi üzerine gidilmeli

Othello Konsey toplantisinda Desdemona'ya olan sevgisini ve Desdemona'nin ona olan sevgisini anlatirken, sesini, tipki bir tiyatro oyuncusu gibi kullanmaktadir. Buna karsilik sinemada oyuncular için önemli bir özellik olan mimikleri kullanmak konusunda da titizlikle davrandigini söyleyebiliriz.

Othello ile Iago kulenin tepesinde konusurlarken Othello'nun sesi ile dalgalarin kayalara çarparken çikardigi ses birbirine karisir. Kayalara vuran dalgalarin hiddeti ile Othello'nun öfkeli sesi benzerlik tasimaktadir. Othello'nun hiddetini bir kat daha fazla hissederiz.

Tiyatro eserinden farkli olarak nasil gerçeklestirilmis, öykü anlatiya nasil hazirlanmis, hizlanmalar, yavaslamalar, duraksamalar, olaylarin süresi, zamanlarin kullanimi, biçemin etkinligi nasil düzenlenmis.

Welles'in filmi, anlatiyi sondan baslayarak sinema diline dökmüstür. Film, Desdemona ile Othello'nun cenaze sahnesiyle baslar, Iago'da cezasini çekmek üzere, sürüklenrek bir kafese kapatilmis ve kulenin en tepesine çekilmistir. Bu bir erken anlatidir. Yani hikayenin sonu en basta verilmistir. Daha sonra gerçeklesecek bir olay bastan verilerek izleyici, olayin sorumlularina, kahramanlarina ve hikayeye karsi tetiklenmistir.

Welles, oyunun akisina kismen sadik kalmis, birçok bölümde sahnelerin sonunu basa almis, ancak diyaloglardan ve olaylardan fazla eksiltme yapmamistir. Eklemeye ise hiç rastlamadim.

Iago'nun Othello'yu kiskirtmaya, hirslandirmaya çalistigi sahnelerde öykünün akisi duygularin yogunluguna göre hizlandirilmistir.

Yer yer de, öykünün yavaslatildigina rastlariz. Othello'nun, ortada somut bir gerçeklik bulunmadigi halde, nefreti ve ihanete ugradigina olan inanci doruk noktasina ulasmistir. Sara krizi geçirdigine tanik olur seyirci, bu noktadan sonra bir süre izleyici de Othello ile birlikte krizden ayilma sürecinin agirligini, sikintisini ve baskisini yasar. Bu yavaslatma, filmin dramatik yapisina, empati duygusuna kosut bir vurgulama saglar. Othello ayildiktan sonra da dünyayi onun gözünden, yerden kulenin tepesine bakarak izleriz.

Iago Othello'ya seferden dönüsünde Desdemona'yi ve Cassio'yu anlatirken yer yer duraksamalara ve ardindan hizlandirmalara rastlariz. Izleyici de Othello ile birlikte Iago'nun söylediklerini sükunet ama kusku içinde düsünmeye birakilmis gibidir.
T.C. 34.48 - 36.16

Filmin baslarinda, cenaze töreni sahnesinden hemen sonra Orson Welles'in sesinden olayindan Venedik'te geçtigini ögreniriz.

Oyunun metninde solayin baslangici, Venedik, bir sokak seklinde verilmistir.

Filmde ise, Orson Welles'in seslendirmesine ek olarak Venedik sokaklarindan gondol görüntülerine rastlariz.

Nesnelerin ve figürlerin üzerine düsen isigin yönüyle ve siddetiyle oynayarak, açik havada bile, tiplemenin ruh haline uygun vurgulari yakalamistir.

Mekan düzenlemesinde aydinlik ve karanlik alanlari kullanarak,disavurumcu etkiler yaratmis, Othello ve Desdemona'nin sikintili, karamsar ve kuskucu yapisini, yer yer klostrofobik uzamlar olusturarak ön plana çikarmistir.
IMAJ

Edebiyatta yalnizca hayal gücünün canlandirilmasiyla yakalanabilecek bir etkiyi, görsel ögeleri kullanma sansina sahip tiyatro ve sinema sanati etkili bir sekilde kullanmaktadir.
IMAJ YAZIDAKI BIR ANI SINEMADA AYDINLATMAYLA NASIL GÜÇLENDIRECEGINE DAIR BIR IMAJ BUL MESELA IAGO NUN GOZLERINE ZOOM